Cuộc khởi nghĩa của nhân dân Hà Nội thắng lợi khá sớm so với các địa phương khác trong cả nước, kể cả các địa phương trong khu giải phóng, căn cứ địa Việt Bắc. Sự kiện cách mạng thắng lợi ngay tại sào huyệt của chính quyền thuộc địa, nơi đóng hàng vạn quân Nhật, có tác động vô cùng lớn đối với việc khởi nghĩa giành chính quyền tại các địa phương trên cả nước, nhất là tại các tỉnh lân cận Hà Nội.
Trong những ngày khởi nghĩa tháng Tám, tin tức khởi nghĩa ở Hà Nội được truyền về các tỉnh khá nhanh, nhất là các địa phương giáp Hà Nội,qua báo chí công khai và qua cán bộ Việt Minh. Quần chúng cách mạng ở các địa phương vui mừng trước những thắng lợi của nhân dân Hà Nội. Cán bộ Việt Minh các tỉnh đã ngay lập tức sử dụng những tin tức về phong trào cách mạng Hà Nội để đẩy mạnh tuyên truyền, vận động nhân dân địa phương vùng lên giành chính quyền ở địa phương.
Ngày 19/8/1945, tin khởi nghĩa ở Hà Nội hoàn toàn thắng lợi được truyền đi nhanh chóng. Một số quần chúng ở Hà Đông ra Hà Nội dự biểu tình sáng 19/8/1945 rồi trở về địa phương tham gia khởi nghĩa. Ngay sau khi giành chính quyền ở Hà Nội, nhiều người trở về quê ở các tỉnh: Hà Đông, Sơn Tây, Bắc Ninh, Hưng Yên, Hải Dương, Hải Phòng, Hà Nam, Nam Định… phấn khởi kể lại khí thế cách mạng bừng bừng ở Hà Nội mà họ được chứng kiến.
Ảnh hưởng cuộc khởi nghĩa ở Hà Nội còn vang dội tới các tỉnh miền trung du Bắc Bộ như Phúc Yên, Vĩnh Yên, Phú Thọ tới các tỉnh miền Bắc Trung Bộ như Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh. Đối với các địa phương đã khởi nghĩa thắng lợi, tin Hà Nội khởi nghĩa thành công càng có sức cổ vũ to lớn. Tin cuối cùng của Ban Thông tin tuyên truyền tỉnh Hà Tĩnh ngày 20/8/1945 báo tin Hà Nội đã khởi nghĩa thắng lợi khiến nhân dân càng thêm phấn khởi, hăng hái tham gia xây dựng chính quyền cách mạng.
Hà Nội, một thành phố lớn tập trung đầu não của bộ máy Chính quyền đương thời, nơi đóng lực lượng quân đội Nhật đông đảo mà cách mạng đã thành công nhanh chóng.
“Tin khởi nghĩa ở Hà Nội thắng lợi truyền đi như một luồng gió mạnh góp thêm vào trận bão cách mạng đang cuồn cuộn dâng lên trong cả nước. Khởi nghĩa ở Hà Nội thắng lợi còn là một đòn giáng mạnh vào chính quyền bù nhìn ở các tỉnh, làm tinh thần binh lính địch tại những nơi này mau tan rã, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho cách mạng”[1].
Khởi nghĩa giành chính quyền tại Hà Nội. 19/8/1945 (Ảnh tư liệu)
“Ở Hà Nội, lúc thời cơ đến, theo đường lối của Đảng và chỉ thị của Trung ương, mặc dù mệnh lệnh của Ủy ban khởi nghĩa và Quân lệnh số Một chưa đến Hà Nội thì nhân dân Hà Nội, các chiến sĩ Việt Minh ở Hà Nội, tự vệ Hà Nội, dưới sự lãnh đạo của Đảng bộ Hà Nội, lúc đó chỉ có mấy chục đảng viên, nhưng hết sức sáng tạo, gan dạ, đồng lòng cùng với đông đảo đồng bào đứng lên khởi nghĩa, giành chính quyền về tay nhân dân.
Tôi nghĩ rằng, nhân dân Hà Nội có một tiềm năng và nghị lực sáng tạo cực kỳ to lớn. Cuộc khởi nghĩa ở Hà Nội là cuộc khởi nghĩa tiêu biểu nhất, ảnh hưởng vang dội trong cả nước”[2].
Tại Sài Gòn, Xứ ủy Nam Kỳ đang đón chờ tin vui này để quyết định ngày khởi nghĩa.
Cuộc khởi nghĩa ở Hà Nội diễn ra nhanh chóng, không đổ máu, sử dụng lực lượng chính trị là chủ yếu có lực lượng vũ trang làm nòng cốt, xung kích.
“Điểm nổi bật của cuộc khởi nghĩa ở Hà Nội là do chính sự tự lực của nhân dân Hà Nội tập hợp nhau lại, cùng tiến hành, theo Chính cương của Việt Minh, khi chưa có lực lượng vũ trang và cũng không có sự hỗ trợ của quân giải phóng từ các chiến khu hay từ Trung ương.
Ra được quyết định cho Hà Nội khởi nghĩa và đưa đến thành công là một kỳ tích, nói lên sự sắc bén, nhanh nhạy, dũng cảm chính trị và đầy trách nhiệm của Xứ ủy, khi mà các đồng chí không hề nhận được bất cứ mệnh lệnh cụ thể nào từ Trung ương”[3].
Đồng chí Lê Quang Đạo, Bí thư Thành ủy Hà Nội từ đầu năm 1943 đến đầu năm 1945 cho rằng: Chủ trương của Đảng là đúng, nhưng nếu Thành ủy Hà Nội không kiên quyết và kịp thời thì thời cơ thuận lợi sẽ nhanh chóng qua mất. Nếu như ở Hà Nội không giành được chính quyền, chỉ các nơi khác giành được chính quyền thì tình hình sẽ phức tạp, cục diện tình hình có thể thay đổi.
Nhiều nhà nghiên cứu nước ngoài đánh giá cuộc khởi nghĩa tháng 8 năm 1945 tại Hà Nội là “khôn khéo và mau lẹ, xuất sắc dù không có một sự giúp đỡ nào từ bên ngoài”[4]. “Cuộc tổng khởi nghĩa giành chính quyền ở Hà Nội nói riêng và trong cả nước nói chung diễn ra thật đúng lúc. Khi những người lính Đồng Minh đầu tiên đến giải giáp quân Nhật đổ bộ lên Việt Nam, họ đã đứng trước một Chính phủ được nhân dân thừa nhận là hợp pháp”[5].
Khởi nghĩa tại Hà Nội là một đòn chí mạng giáng vào trung tâm thần kinh đầu não, làm tê liệt toàn bộ hệ thống chính quyền của Nhật và tay sai ở Việt Nam, tạo thêm thế và lực cho cách mạng Việt Nam, thúc đẩy nhân dân trên khắp ba miền Bắc, Trung, Nam mạnh bạo và nhanh chóng nổi dậy giành chính quyền trong bối cảnh thời cơ thuận lợi không kéo dài. Huế khởi nghĩa ngày 23/8, Sài Gòn khởi nghĩa ngày 25/8 là những bước tiếp nối xuất sắc khởi nghĩa tại Hà Nội.
Thắng lợi của cuộc khởi nghĩa tại Hà Nội là thắng lợi của sức mạnh cách mạng của quần chúng có lực lượng bán vũ trang đóng vai trò xung kích, kết hợp sức mạnh của quần chúng với sách lược đấu tranh khôn khéo để cô lập, vô hiệu hóa lực lượng vũ trang của quân phiệt Nhật, tránh xung đột đổ máu, tránh giằng co kéo dài, tạo điều kiện cho ta giành chính quyền nhanh gọn. Đây là kinh nghiệm có tác dụng thực tiễn nóng hổi đối với các cuộc khởi nghĩa ở nhiều địa phương trong Cách mạng tháng Tám năm 1945. khởi nghĩa tại Hà Nội là một điển hình, tiêu biểu cho nghệ thuật khởi nghĩa dân tộc của quần chúng ở một thành phố đầu não của một nước vốn là thuộc địa trong điều kiện chiến tranh thế giới thứ hai vừa kết thúc.
Khởi nghĩa ở Hà Nội có vai trò khởi đầu quyết định, mở ra một phương thức khởi nghĩa sáng tạo cho nhiều địa phương trên cả nước tiến hành thắng lợi Tổng khởi nghĩa.
Khởi nghĩa giành chính quyền tại Sài Gòn, 25/8/1945 (Ảnh tư liệu)
Đồng chí Lê Duẩn từng nhận xét rằng Cách mạng tháng Tám là “một cuộc nổi dậy đồng loạt ở thành thị và nông thôn khắp Bắc, Trung, Nam mà đòn quyết định là các cuộc khởi nghĩa ở Hà Nội, Huế, Sài Gòn và các thành phố quan trọng khác. Hành động mau lẹ của Đảng ta chuyển nhanh từ chiến tranh du kích cục bộ ở nông thôn sang phát động tuyệt đại đa số quần chúng nhất tề đừng lên cung với lực lượng vũ trang mới tổ chức ít ỏi lúc ban đầu, tiến hành khởi nghĩa ở thành thị là một chủ trương vô cùng sáng suốt của Trung ương Đảng lúc bấy giờ trong việc nắm thời cơ. Chỉ trong một thời gian ngắn mà đã đánh đổ được toàn bộ chính quyền phản động, thiết lập chính quyền cách mạng trong cả nước trước khi quân Đồng Minh vào Đông Dương, là nhờ khí thế lay trời chuyển đất của hàng triệu quần chúng, tạo nên một ưu thế áp đảo, giáng một đòn quyết định vào cơ quan đầu não của bọn Việt gian, làm tê liệt mọi sự kháng cự của các thế lực thù địch, khiến cho chúng không kịp trở tay”[6].
Lúc bấy giờ, “khi thời cơ xuất hiện, mà ta chỉ dựa vào rừng núi và nông thôn mà không nhanh chóng động viên hàng triệu quần chúng đứng lên, không chuyển toàn bộ lực lượng chủ trương và vũ trang của ta giáng những đòn tiến công quyết định vào trung tâm thần kinh của địch ở thành thị thì có thể ta đã lỡ mất thời cơ có một không hai trong những ngày tháng Tám 1945. Một giả thiết như vậy, không phải không có cơ sở”[7].
Hà Nội vốn là thủ phủ của xứ Đông Dương thuộc địa của Pháp, là trung tâm đầu não của kẻ thù nên cuộc khởi nghĩa tại Hà Nội có tầm quan trọng đặc biệt. Thắng lợi của cuộc khởi nghĩa tại Hà Nội giữ vai trò hàng đầu cho thắng lợi của cuộc tổng khởi nghĩa vũ trang trong toàn quốc.
Khách quan nhìn nhận sự kiện, sử gia Stein Tonnesson cho rằng: Vai trò trọng yếu của cuộc khởi nghĩa ở Hà Nội là không thể chối cãi được. Việc Hà Nội, thủ phủ của Đông Dương được quân khởi nghĩa tiếp quản ngay từ sáng ngày 19/8/1945 có ảnh hưởng quan trọng trong việc lan truyền cuộc cách mạng tới những vùng nông thôn còn lại trong cả nước.
“Hà Nội khởi nghĩa vào ngày 19/8 sớm hơn nhiều tỉnh khác là nhờ cuộc biểu tình ngày 17/8, ta biết thái độ của địch là co vào doanh trại; sáng kiến và anh dũng của nhân dân Hà Nội dưới sự lãnh đạo của Đảng bộ Hà Nội đã cướp ngay lấy thời cơ, nổi dậy giành chính quyền. Thắng lợi của cuộc tổng khởi nghĩa ở miền Bắc (gồm cả Hà Nội, Huế) là thắng lợi có tính chất quyết định của cuộc tổng khởi nghĩa … tạo điều kiện và cổ vũ nhân dân ở Nam Bộ và những vùng chưa giải phóng nổi dậy giành chính quyền không thể chậm trễ được nữa”[8].
Tin chính thức Hà Nội đã khởi nghĩa đến Sài Gòn, đồng chí Trần Văn Giàu và Xứ ủy Nam Kỳ cho rằng đó là minh chứng cách mạng đã có thể vô hiệu hóa quân Nhật. Tuy nhiên, thận trọng hơn kể từ khi Khởi nghĩa Nam Kỳ thất bại, đồng chí Trần Văn Giàu và Xứ ủy Nam Kỳ quyết định lấy Tân An làm thí điểm khởi nghĩa. Ngày 21, 22 khởi nghĩa Tân An thành công. Đó là cơ sở để Xứ ủy Nam Kỳ quyết định khởi nghĩa tại Sài Gòn vào ngày 25/8/1945.
Sau này, đồng chí Trần Văn Giàu khẳng định: “Tôi ca ngợi ngày 19/8 ở Hà Nội và cho rằng có khởi nghĩa 19/8 ở Hà Nội mới có khởi nghĩa 25/8 ở Sài Gòn”[9].
“Hà Nội xứng đáng là ngọn cờ đầu của tổng khởi nghĩa Tháng Tám năm 1945”[10].